FANDOM


Republika Chile (RCh), hiszp. República de Chile (RCh) - państwo w Ameryce Południowej położone nad Oceanem Spokojnym.
Coat of arms of Chile.svg

Godło Republiki Chile

1280px-Flag of Chile.svg

Flaga Republiki Chile

Republika Chile graniczy od Północy z Peru, a od wschodu Republiką Boliwii (RB) i Argentyną. Południową i zachodnią część kraju stanowi pobrzeże Oceanu Spokojnego. Do Chile należą również liczne wyspy przybrzeżne oraz wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 000) w tym Wyspa Wielkanocna będąca jedną z najbardziej oddalonych od innych wysp i lądów zamieszkaną wyspą na świecie. Chile podzielone jest na 15 regionów.

W przeszłości Chile było kolonią hiszpańską, niepodległość proklamowano 18 września 1810 roku.

Historia:

Przed przybyciem kolonizatorów hiszpańskich tereny obecnego Chile były zamieszkane przez Indian. Około VII-VIII wieku obszary północnego Chile objęte były wpływami kultury Tiahuanaco, a w początkach XVI wieku zostały włączone do Imperium Inków. W pierwszej połowie XVI wieku tereny aż do rzeki Biobio zostały opanowane przez Hiszpanów i włączone do Wicekrólestwa Peru. Obszary bardziej na południe pozostały we władaniu Araukanów, którzy utrzymali niezależność aż do drugiej połowy XIX wieku. Zapoczątkowany w drugiej połowie XVIII wieku wśród Kreolów chilijskich ruch niepodległościowy doprowadził do proklamowania w 1818 roku niepodległej republiki. W 1881 roku na mocy traktatu z Buenos Aires do Chile przyłączono zachodnią Patagonię, natomiast w 1884 roku po zwycięstwie nad Peru i Boliwią w wojnie o saletrę, państwo zaanektowało całe boliwijskie wybrzeże oraz najdalej na południe wysuniętą nadmorską prowincję Peru z miastami Arica i Iquique.

Podczas I wojny światowej Chile pozostało neutralne i nie brało udziału w konflikcie, jednak kryzys, który nastał po zakończeniu wojny zachwiał gospodarką kraju. U progu XX wieku chilijska gospodarka stała się systemem ochrony rządzącej oligarchii. W latach 20-tych starał się temu zaradzić poprzez reformy prezydent Arturo Alessandri Palma z Partii Liberalnej co uniemożliwiła mu jednak konserwatywna większość parlamentarna. W 1924 roku doszło do wojskowego zamachu stanu pod dowództwem generała Luisa Altamirano. Pucz zapoczątkował okres niestabilności politycznej, który trwał aż do 1932 roku. W tym okresie władzę w sposób autorytarny sprawowało szereg prezydentów. Najskuteczniejszym z nich okazał się Carlos Ibáñez del Campo, który utrzymał swoją władzę przez sześć lat. Mimo dyktatorskiego charakteru rządów, Chile udało się uniknąć represyjnych metod i korupcji spotykanej w innych krajach Ameryki Południowej. Wraz z porażką liberalnych reform, oraz kolejnym zamachem stanu licznie powstawać zaczęły bardzo popularne lewicowe ruchy marksistowskie. W 1932 roku na krótko powołana została Socjalistyczna Republika Chile z Marmaduke Grove Vallejo na czele, lecz lewicowy rząd wojskowy nie przetrwał nawet roku i upadł na skutek intrygi politycznej. Po upadku lewicowego rządu wojskowego rozpoczął się w Chile okres rządów demokratycznych. Władzę objęli najpierw liberałowie, a następnie w 1938 roku rząd utworzyła koalicja złożona z socjaldemokratów, radykałów (chilijskich liberałów) oraz komunistów zorganizowana jako Front Ludowy i reprezentująca głównie interesy klasy średniej. We wrześniu 1938 roku doszło do nieudanego zamachu stanu zorganizowanego przez nieliczny faszystowski Narodowosocjalistyczny Ruch Chile. Przewrót został stłumiony przez rząd, jednak ruch przetrwał i kontynuował działalność do momentu rozwiązania w 1941 roku.

W okresie II wojny światowej Chile ponownie zachowało status neutralny, jednak w 1943 roku, zerwało stosunki dyplomatyczne z Państwami Osi.

W 1945 roku Chile zostało członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ). Rządy Frontu Ludowego przetrwały do 1952 roku. Na przełomie lat 50-tych oraz 60-tych silnie uwidoczniły się tendencje do przeprowadzenia reform społecznych oraz gospodarczych, co umożliwiło w 1964 roku przejęcie władzy chrześcijańskim demokratom, głoszącym hasła "rewolucji w wolności". Reformy te zostały jednak uznane przez lewicę za niewystarczające i niechętnie przyjęte. W 1970 roku władzę przejęła koalicja partii centrolewicowych Jedność Ludowa. W tym samym roku w wyborach prezydenckich, pomimo wsparcia finansowego dla kandydatów prawicy udzielonego przez krajowe oraz zagraniczne koncerny, zwyciężył kandydat centrolewicowej koalicji Jedność Ludowa socjalista Salvadore Allende Gossens. Po objęciu urzędu prezydenta przystąpił on do realizacji programu "Chilijskiej drogi do socjalizmu" poprzez szereg radykalnych reform, m.in. wywłaszczając amerykańskich właścicieli kopalń miedzi. Uformowany został rząd składający się z socjaldemokratów, odłamu chadecji, liberałów oraz komunistów. Już po pierwszym roku rządów centrolewicy osiągnięto wzrost gospodarczy, ograniczenie inflacji i bezrobocia, wzrost dochodów oraz konsumpcji. Znacznie zwiększyły się wynagrodzenia, zmniejszono podatki, a także wprowadzono bezpłatną dystrybucję niektórych produktów pierwszej potrzeby. Po raz pierwszy do państwowego systemu ubezpieczeń pracy włączono takie grupy jak inwalidzi czy osoby starsze. Najbiedniejsi obywatele Chile skorzystali z wdrażanego przez rząd programu dystrybucji darmowej żywności wśród potrzebujących. Zamrożone zostały czynsze i ceny, upaństwiono przemysł miedziowy (będący własnością amerykańskich koncernów), ponadto obniżono wiek wyborczy do lat 18 oraz uruchomiono program reformy rolnej. W ramach pomocy dla przedsiębiorstw, w celu wspierania małych przedsiębiorców zwolniono z podatków kapitałowych najmniejsze przedsiębiorstwa. Jeszcze przed dojściem centrolewicy do władzy powstały w kraju skrajnie prawicowe organizacje terrorystyczne, 22 października 1970 członkowie jednej z takich grup dokonali zamachu mordując dowódcę armii Rene Schneidera. Zamach miał nie dopuścić do władzy kandydata centrolewicy. Interwencja Stanów Zjednoczonych Ameryki (USA), które finansowały prawicowe ugrupowania opozycyjne oraz ich akcje destabilizacji kraju polegające na strajkach i wywoływaniu konfliktów wewnętrznych, a także inne czynniki doprowadziły do wewnętrznego chaosu oraz pogorszenia się sytuacji gospodarczej Chile. W tym czasie uaktywniła się skrajnie prawicowa neofaszystowska organizacja terrorystyczna Partia y Libertad będąca paramilitarną bojówką nacjonalistycznej Partii Narodowej. Organizacja ta dokonywała zamachów bombowych, podpaleń, aktów sabotażu oraz morderstw zwolenników rządu Jedności Ludowej i partii lewicowych. Łącznie w latach 1970-1973 Patria y Libertad dokonała kilkuset ataków terrorystycznych. Organizacja otrzymywała pomoc od amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA). Mimo załamania się gospodarki, popularność partii Salvadore Allende w sondażach nieco wzrosła. W wyborach do parlamentu w 1973 roku partia ta uzyskała 43% miejsc. Pomimo tego pozycja Allende w nowym parlamencie uległa w rzeczywistości pogorszeniu, gdyż dawny koalicjant Chrześcijańska Demokracja przeszła do opozycji i utworzyła razem ze skrajnie prawicową Partią Narodową większościowy blok o nazwie Confederacion Democratica. Koalicja ta zaczęła praktycznie rozbijać wszelkie próby legalnego wprowadzania przez Allende kolejnych jego reform. Tarcia między parlamentem oraz rządem dodatkowo pogłębiały chaos w kraju. W dniu 29 czerwca 1973 roku pułk pancerny, pod dowództwem pułkownika Roberto Soupera, otoczył pałac prezydencki i usiłował nieskutecznie przeprowadzić zamach stanu. Po nieudanym zamachu, pod koniec lipca doszło do kolejnej fali strajków. 9 sierpnia wierny Allende generał Prats został mianowany ministrem obrony, co wywołało silne wzburzenie w kręgach wojskowych, które wymusiły na Allende nie tylko cofnięcie tej nominacji, ale również zwolnienie Pratsa ze stanowiska głównodowodzącego Armią Lądową i wprowadzenie na to miejsce cieszącego się dużą popularnością wśród wojskowych prawicowego Augusto Pinocheta. Od momentu utraty wpływów przez Pratsa, rząd utracił praktycznie kontrolę nad wszystkimi siłami zbrojnymi w kraju, łącznie z policją (Carabinieros). Policja praktycznie przestała wypełniać polecenia rządu i w kraju zapanowało bezprawie. Allende zastąpił policję słabo uzbrojonymi i źle wyszkolonymi amatorskimi oddziałami działaczy partyjnych, które nie posiadały prawa do pełnienia obowiązków policyjnych. W sierpniu 1973 roku na tym tle nastąpił kryzys konstytucyjny. 22 sierpnia niższa izba parlamentu, głosami prawicy, oficjalnie oskarżyła Allende o liczne naruszenia konstytucji i zażądała zrzeczenia się przez niego mandatu prezydenta. Na początku września 1973 Salvadore Allende przygotował projekt rozwiązania kryzysu poprzez ogłoszenie referendum, w którym wyborcy mieli odpowiedzieć na pytanie, czy chcą kontynuacji jego rządów. W przypadku odpowiedzi negatywnej projekt przewidywał zrzeczenie się przez Allende urzędu prezydenta. Ogłoszenie terminu plebiscytu miało nastąpić 11 września 1973 roku.

W dniu 11 września 1973 roku siły zbrojne pod przewodnictwem Augusto Pinocheta przeprowadziły wojskowy zamach stanu. Aby uniemożliwić komunikację między przeciwnikami puczu, wojsko zbombardowało Radio Corporación, a Radio Portales wysadziło w powietrze. Przewrót w stolicy rozpoczął się od zbombardowania przez lotnictwo pałacu prezydenckiego La Moneda, a następnie jego zajęcia przez siły lądowe po serii ataków. Prezydent Salvador Allende został zabity lub według innych źródeł popełnił samobójstwo tuż przed wdarciem się do jego gabinetu puczystów. Szacuje się, że 11 września zamordowanych zostało co najmniej 3 000 ludzi, między 11 a 15 września walki pochłonęły kolejne 5 000 ofiar, liczba zabitych i porwanych między 12 a 13 września wyniosła około 6 000 osób. W ciągu pierwszych 18 dni od obalenia prezydenta Allende liczba cywilnych ofiar wyniosła 15 000 osób. Jeszcze tego samego dnia żołnierze zaatakowali Politechnikę stolicy gdzie pojmali 600 studentów oraz profesorów, budynek zrównano z ziemią, w ciągu kilku dni co piąty z 600 aresztowanych został zamordowany. Wojsko zajęło też szpital Perros Lueo gdzie zabito wszystkich lekarzy popierających Jedność Ludową. Chwilę po zamachu największe stadiony kraju zmieniono w obozy koncentracyjne. Do Stadionu Narodowego w Santiago zostało skierowanych łącznie ponad 130 000 obywateli, w czasie trzech lat jego istnienia, z czego ponad 2 000 zostało zamordowanych, zaś ponad 1 000 osób zaginęło bez wieści. Liczbę torturowanych i więzionych bez żadnego sądu, w czasie istnienia obozu i już po jego likwidacji szacuje się współcześnie na nie mniej niż 27 000 osób. W pierwszych dniach po zamachu żołnierze zabili 3 200 górników w kopalniach w Pedro de Valdivia i Maria Elena. Kolejne obozy koncentracyjne stworzono na wyspach Quiriquina, Dawson oraz jednej z wysp archipelagu Juan Fernardez. Początkowo puczyści mieli zamiar rządzić krajem kolegialnie, na zasadzie rotacji, jednak po kilku miesiącach stwierdzili, że idea rządów rotacyjnych nie jest praktyczna i ostatecznie oddali całą władzę przywódcy przewrotu Augusto Pinochetowi. Najważniejszym zadaniem Pinocheta na początku jego rządów była pacyfikacja opozycji. W dniu 13 września 1973 roku puczyści rozwiązali jednym dekretem cały parlament oraz zdelegalizowali wszystkie partie, które tworzyły Jedność Ludową, czyli koalicję sił popierających Allende. 27 lipca 1974 roku Pinochet, przy aprobacie pozostałych członków hunty, obwołał się bez żadnych wyborów prezydentem Chile. W ten sposób nastały brutalne rządy dyktatury wojskowej wprowadzające radykalną politykę ekonomiczną (zasady wolnego rynku) oraz zwalczające wewnętrzną opozycję. Wobec przeciwników dyktatury zaczęto stosować terror, brutalne tortury, gwałty na kobietach i mężczyznach, okrutne zbrodnie oraz morderstwa polityczne. Ofiarami faszystowskiego reżimu Augusto Pinocheta padły tysiące obywateli Chile. Pinochet przedłużył swoje rządy w wyniku sfałszowanego plebiscytu z 1980 roku i wprowadził nową konstytucję. Naruszanie praw obywatelskich i kryzysy mające wówczas miejsce doprowadziły do wybuchu zbrojnego oporu przeciwko jego rządom. Rozpoczęły się walki partyzanckie. Narastający w latach 80-tych sprzeciw wobec rządów prawicowej hunty zmusił Pinocheta do zorganizowania w 1988 roku referendum narodowego, które odrzuciło jego kandydaturę na kolejną kadencję prezydencką.

W wyborach prezydenckich w 1989 roku zwyciężył polityk chadecki Patricio Aylwin, który przywrócił w Chile rządy cywilne. Jednak aż do 1997 roku Pinochet zachował stanowisko głównodowodzącego sił zbrojnych, z prawem wyznaczenia swojego następcy. Kolejne wybory, w 1993 roku, wygrał ponownie kandydat chadecki E. Frei Ruitz-Tagle. W dniu 17 października 1998 roku Augusto Pinochet został aresztowany w Wielkiej Brytanii na wniosek władz hiszpańskich, które wystąpiły o jego ekstradycję w celu osądzenia za popełnione zbrodnie. W chwili jego śmierci w dniu 10 grudnia 2006 roku, ciążyło na nim około 300 oskarżeń o oszustwa podatkowe, malwersacje i łamanie praw człowieka z okresu jego rządów. Pinochet oskarżony został o kradzież 28 000 000 dolarów.

27 lutego 2010 roku Chile nawiedziło silne trzęsienie ziemi. Było to najsilniejsze trzęsienie ziemi na świecie od 2004 roku i piąte najsilniejsze od 1900 roku. W Chile zostały pozrywane linie energetyczne i telefoniczne. Zamknięto międzynarodowy port lotniczy w Santiago. Łączna liczba ofiar śmiertelnych wyniosła 525 osób. W wyniku trzęsienia ziemi powstała fala Tsunami, która wywołała poważne zniszczenia w portowym mieście Talcahuan.

Republika Chile jest członkiem organizacji międzynarodowych: Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) oraz Światowej Organizacji Handlu (WTO).

InformacjeEdytuj

Dane podstawowe:Edytuj

  • Język urzędowy: hiszpański
  • Stolica: Santiago
  • Ustrój polityczny: republika
  • Głowa państwa: prezydent Sebastián Piñera
  • Powierzchnia: 756 950 km² (38. miejsce na świecie)
  • Liczba ludności: 18 383 000 (65. miejsce na świecie) - 2017 rok
  • Jednostka monetarna: Peso chilijskie

Partie polityczne:Edytuj

  • Komunistyczna Partia Chile (PCCh) - lewicowa, komunistyczna
  • Socjalistyczna Partia Chile (PSCh) - lewicowa, socjalistyczna
  • Socjaldemokratyczna Partia Radykalna (PRS) - centrolewicowa, socjaldemokratyczna
  • Partia Postępu (PP) - centrolewicowa
  • Partia dla Demokracji (PPD) - centrolewicowa
  • Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Chile (PDC) - centrowa, chrześcijańska
  • Niezależna Unia Demokratyczna (UDI) - prawicowa
  • Odnowa Narodowa (RN) - prawicowa

Przedsiębiorstwa zbrojeniowe:Edytuj

Produkty przedsiebiorstw zbrojeniowych:Edytuj

Armia:Edytuj

Sprzęt i uzbrojenie wojska Chile:Edytuj

  • pistolet maszynowy FAMAE SAF
  • karabin szturmowy FAMAE CT-30
  • AMX-30 (brak danych)
  • Denel G5 (25szt.)
  • Northrop F-5 Tygrys II (13szt.)
  • General Dynamics F-16 Walczący Sokół (46szt.)
  • Lockheed P-3 Orion (4szt.)
  • CASA C-295MPA Perseusz (3szt.)
  • Embraer EMB 110 (4szt.)
  • Lockheed C-130 Herkules (6szt.) - w służbie pozostają 3szt.
  • CASA C-212 (3szt.)
  • Boeing KC-135 Stratotankowiec (3szt.)
  • CASA C-101 (35szt.) - w służbie pozostaje 17szt.
  • Embraer EMB 314 Super Tukan (12szt.)
  • Pilatus PC-7 (10szt.) - w służbie pozostaje 7szt.
  • Boeing 707 (2szt.)
  • Boeing 737 (3szt.)
  • Boeing 767 (1szt.)
  • Bell 206 (9szt.)
  • Bell UH-1 Irokez (14szt.)
  • Bell 412 (16szt.)
  • Eurocopter Delfin (8szt.)
  • Eurocopter AS532 Kuguar (6szt) - w służbie pozostaje 5szt.
  • Aerospatiale SA 330 Puma (brak danych) - wycofane
  • Sikorsky UH-60 Czarny Jastrząb (6szt.)
  • Elbit Hermes 900 (3szt.)
  • Niszczyciel typu Almirante (2szt.) - wycofane pod koniec lat 90-tych
  • Fregata rakietowa typu 22 (1szt.) - odkupiona w 2003 roku od Wielkiej Brytanii
  • Fregata rakietowa typu 23 (3szt.) - odkupione od Wielkiej Brytanii
  • Fregata rakietowa typu Karel Doorman (2szt.) - odkupione po 2004 roku od Holandii
  • Fregata rakietowa typu Jacob van Heemskerck (2szt.) - odkupione w 2005 roku od Holandii
  • Okręt podwodny typu 209 (2szt.)
  • Okręt podwodny typu Scorpène (2szt.)
  • Kuter patrolowy typu Dabur/Grumete (8szt.)
  • Okręt desantowy typu Foudre (1szt.)
  • Okręt desantowy typu Aquiles (1szt.)
  • Okręt desantowy typu BATRAL (2szt.)
  • Okręt zaopatrzeniowy typy Henry J. Kaiser (1szt.) - odkupiony w 2009 roku od USA

Biografie:Edytuj

  • Salvadore Allende - działacz socjalistyczny i polityk lewicowy, prezydent Chile w latach 1970 - 1973
  • Augusto Pinochet - wieloletni dyktator Chile, zbrodniarz

Michał Iljin (dyskusja) 20:07, maj 3, 2019 (UTC)IljinM.

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA , o ile nie zaznaczono inaczej.