FANDOM


SovietInvasionAfghanistanMap

Kierunki przemieszczania się wojsk radzicekich w Afganistanie

Radziecka interwencja w Afganistanie - dziewięcioletnie działania zbrojne Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) wspierające socjalistyczny rząd Demokratycznej Republiki Afganistanu (DRA) w wojnie domowej przeciwko islamskiej partyzantce mudżahedinów. ZSRR został oficjalnie poproszony o pomoc militarną przez rząd DRA w 1979 roku. Interwencja trwała od 25 grudnia 1979 do 15 lutego 1989 roku.

Informacje

Konflikt Radziecka interwencja w Afganistanie
Data 25 grudnia 1979 – 15 lutego 1989
Lokalizacja Afganistan
Strony konfliktu


wspomagani przez:


Straty wśród żołnierzy  14 427 200 000 - 1 000 000

Uzbrojenie:

Związek Radziecki (ZSRR) i Demokratyczna Republika Afganistanu (DRA)

Geneza:

W latach 1953-1963 faktyczne rządy w Afganistanie sprawował, jako premier, książę Muhammad Daud Chan – został on odsunięty od władzy przez króla Zahir Szaha. Monarcha objął ster władzy we własne ręce, stopniowo zmierzając do przekształcenia ustroju politycznego w monarchię konstytucyjną, doprowadzając do legalizacji partii politycznych i pierwszych w historii kraju wolnych wyborów w styczniu 1965 roku. Następne wybory odbyły się w roku 1969 roku i podobnie jak w poprzednich, zwyciężyły w nich formacje prorządowe i przywódcy największych klanów. W wyborach z 1969 roku miejsca w parlamencie uzyskali również komuniści afgańscy, wywodzący się z Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu (LDPA). Byli wśród nich liderzy LDPA, tacy jak Babrak Karmal czy Hafizullah Amin. LDPA, od 1965 roku. kierowana przez Nur Mohammeda Tarakiego, zyskała po wyborach silniejszą pozycję i zaczęła prowadzić antyrządową i antymonarchistyczną kampanię propagandową. Dotkliwa susza z lat 1970-1973, której następstwem była śmierć ok. 80 tysięcy ludzi, a także eskalacja organizowanych przez LDPA protestów społecznych i niepokojów, doprowadziła do rewolucji oraz obalenia 17 lipca 1973 roku nieobecnego w kraju króla Zahir Szaha przez jego szwagra, generała Muhammada Daud Chana, mającego duże poparcie radykalnych oficerów i części kierownictwa LDPA (Parczam).

Po obaleniu króla w Afganistanie proklamowano republikę socjalistyczną, prezydentem został Muhammad Daud Chan. W skład rządu Muhammada Dauda weszło początkowo aż 7 ministrów należących do Parczamu (Sztandar), frakcji LDPA o umiarkowanym charakterze. W 1975 roku doszło do nieoczekiwanego zwrotu w polityce afgańskiej i odsunięcia socjalistów od rzeczywistego wpływu na politykę międzynarodową państwa – Muhammad Daud zaczął zawierać umowy gospodarcze także z państwami zachodnimi, Iranem oraz Indiami. Mimo iż współpraca z ZSRR trwała nadal, istniała istotna rozbieżność między Kabulem a Moskwą co do kształtu tej współpracy i wpływu ZSRR na Afganistan. Była to główna przyczyna kolejnej rewolucji (nazywanej rewolucją kwietniową lub rewolucją sauryjską) z dnia 27 kwietnia 1978 roku w wyniku którego Muhammad Daud został obalony. Nie chcąc się poddać prezydent zginął wraz z całą rodziną w szturmie na pałac prezydencki, dokonanym przez armię afgańską przy użyciu czołgów i lotnictwa. 30 kwietnia 1978 roku utworzono oficjalnie Demokratyczną Republikę Afganistanu (DRA) na czele utworzonego tego samego dnia rządu stanął Nur Mohammed Taraki, socjalistyczny polityk wywodzący się z Chalku (Lud), radykalnej frakcji LDPA.

Evstafiev-afghan-apc-passes-russian

Przebieg:

Początek: Od 1978 roku socjalistyczny rząd LDPA prowadził politykę ścisłej współpracy politycznej oraz militarnej ze Związkiem Radzieckim, który jako pierwszy uznał nowe władze podpisując dwustronny układ o współpracy i wzajemnej pomocy. Nur Mohammed Taraki ogłosił jednocześnie wdrożenie programu radykalnych zmian społecznych, które miały doprowadzić do liberalizacji społeczeństwa oraz przeobrażenia struktury społecznej kraju. Kobiety zostały dopuszczone do polityki oraz zlikwidowano obowiązek małżeństw. Postawiono na szybką industrializację oraz laicyzację kraju bez liczenia się ze społeczno-gospodarczymi realiami i tradycjami. Zlikwidowano zadłużenie gospodarstw wiejskich, obciążenie hipotek gruntowych i wprowadzono obowiązek edukacji dla dzieci. Reformy spotkały się jednak z oporem części społeczeństwa wyznającego fundamentalizm islamski. Doprowadziło to do wojny domowej. Do marca 1979 roku protesty przeciwko nowej władzy przerodziły się w kontrrewolucję o charakterze ogólnokrajowym, której głównym czynnikiem jednoczącym był radykalny islam. Wojna domowa doprowadziła do zastosowania przez rząd terroru politycznego oraz kampanii antyreligijnej. Wymierzone w przywódców religijnych represje, przejawiały się m.in. publicznym paleniem Koranu, zabójstwami islamskich duchownych imamów, czy eksterminacją całych klanów, reprezentujących głównie orientację szyicką. Ustanowiono także zakaz praktyk religijnych wszystkich wyznań, dotyczący także Żydów z Kabulu i Heratu. Afgański rząd socjalistyczny po otrzymaniu militarnej pomocy ze strony Związku Radzieckiego postanowił ostatecznie zlikwidować wszelką opozycję. Mimo istotnego wsparcia radzieckiego i przewagi militarnej, rząd Amina nie był w stanie pokonać partyzantów. Sytuacja stała się na tyle groźna, że instrukcje wkroczenia Armii Radzieckiej do Afganistanu zostały wydane już 12 grudnia 1979 roku.

Radziecka interwencja:

Interwencja radziecka w Afganistanie w rzeczywistości zaczęła się w nocy między 24 a 25 grudnia 1979 roku, kiedy to radzieckie wojska powietrzno-desantowe opanowały strategiczne lotniska w Kabulu i Bagramie. 26 grudnia w okolicach miast Termez i Kuszka 2 dywizje 40 Armii (specjalnie utworzonej do inwazji na Afganistan) przekroczyły granicę afgańsko-radziecką, kierując się w stronę stolicy, Kabulu oraz do Kandaharu poprzez Herat. 27 grudnia 1979 roku rozpoczęła się operacja "Sztorm-333", mająca na celu zlikwidowanie Hafizullaha Amina (którego radzieckie KGB podejrzewało o działalność agenturalną na rzecz amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA), antyradziecką politykę oraz poglądy maoistyczne). Komandosi z grupy Alfa, pod dowództwem pułkownika Bojarinowa, wylądowali na lotnisku w Kabulu i zaatakowali pałac prezydencki, Amin został zastrzelony, a jego następcą został Babrak Karmal, cieszący się zaufaniem radzieckich decydentów. W akcji zginął dowódca komandosów, pułkownik Bojarinow, zastrzelony przez pomyłkę przez własnych żołnierzy (dla mistyfikacji radzieccy żołnierze zostali przebrani w mundury afgańskiej armii).

Fazy konfliktu:

Dziewięcioletni okres interwencji wojsk ZSRR w Afganistanie można podzielić na trzy okresy – w latach 1979 do 1982 następowało zajmowanie kraju przez wojska radzieckie – na początku 1980 roku ich liczba wynosiła kilkadziesiąt tysięcy, a w późniejszym okresie osiągając poziom 104 000 żołnierzy, z kolei inne źródła oceniają liczbę żołnierzy ZSRR na stałe stacjonujących w Afganistanie na ok. 200 000. Żołnierze walczący po stronie ZSRR, pochodzili oprócz Rosjan głównie z Ukrainy, Białorusi, Uzbekistanu, a także w o wiele mniejszym stopniu z Łotwy, Litwy oraz Estonii. Zastępowano nimi stopniowo wojska z muzułmańskich republik radzieckich, głównie z Tadżykistanu. Rozlokowanie sił radzieckich podczas inwazji skoncentrowane było głównie wzdłuż granicy (obecnie granica z Tadżykistanem, Uzbekistanem i Turkmenistanem), oraz sieci dróg zbudowanych przez Rosjan jeszcze w latach siedemdziesiątych. Także w strategicznych miastach, takich jak Kandahar i Herat oraz w kluczowej dla komunikacji dolinie Panczsziru, leżącej w północno-wschodniej części kraju. W strefie zainteresowania ZSRR leżały także tereny obejmujące bogate złoża gazu oraz innych bogactw naturalnych, których produkcję w okresie radzieckiej interwencji przeznaczano dla Związku Radzieckiego.

Faza druga przypada na lata od 1982 do 1986 i jest to najcięższy okres walk, praktycznie wojny totalnej, cechujący się zastosowaniem przez wojska radzieckie wszelkiej możliwej broni, łącznie z napalmem, fosforem oraz mikrotoksynami rozpylanymi z samolotów i śmigłowców. Stosowano także masowo broń ciężką: czołgi, działa dużego kalibru, śmigłowce, samoloty oraz bombardowania. Z samolotów zrzucono ok. 20 milionów min przeciwpiechotnych, także na tereny rolnicze, aby uniemożliwić rolnikom uprawę ziemi (w tym celu również zatruwano masowo ujęcia wody na terenach wiejskich). Mimo zastosowanego arsenału środków wojennych Armia Radziecka około 1986 roku zaczęła stopniowo tracić kontrolę nad Afganistanem, przyczyniło się do tego także wsparcie afgańskiego ruchu oporu przez CIA zgodnie z wcześniejszą decyzją amerykańskiego Kongresu, które dostarczało mudżahedinom duże ilości amerykańskiego sprzętu wojskowego.
Evstafiev-spetsnaz-prepare-for-mission

Radzieccy komandosi Specnazu przygotowujący się do walki

Ostatnia faza interwencji to lata 1986 do 1989, podczas których nastąpiło stopniowe wycofywanie sił ZSRR z terytorium Afganistanu. Sytuacja Armii Radzieckiej była na tyle niekorzystna, że w 1988 roku została praktycznie uwięziona w centrum kraju, gdyż mudżahedini przejęli kontrolę nad głównymi szlakami komunikacyjnymi wiodącymi na północ. Dopiero po zniszczeniu głównych dróg z użyciem rakiet Scud i BM-27 Huragan oraz skutecznemu natarciu, wojska radzieckie zapewniły sobie bezpieczny transport do ZSRR. Ostateczne wycofanie się ostatnich żołnierzy radzieckich z Afganistanu nastąpiło 15 lutego 1989 roku. Wbrew oczekiwaniom zachodu ZSRR zachował wsparcie finansowe i zaopatrzeniowe dla Afganistanu, a rząd socjalistyczny upadł dopiero ponad 3 lata później, głównie w wyniku przejścia oddziałów uzbeckiego generała Dostuma na stronę opozycji.

Rola Stanów Zjednoczonych (USA):

800px-T-62 withdraws from Afghanistan
14 lutego 1979 roku doszło do uprowadzenia i zamordowania amerykańskiego ambasadora w Afganistanie, Adolpha Dubsa przez grupę maoistów z ugrupowania Setem-i-Milli. CIA (nie mając jednak bezpośrednich dowodów) podejrzewało, iż inspiratorem akcji było radzieckie KGB, które posługując się afgańską służbą bezpieczeństwa zorganizowało całą akcję, a następnie doprowadziło do nieudanej próby odbicia zakładnika, zakończonej jego śmiercią. Kiedy w marcu 1979 roku radzieckie siły powietrzne zbombardowały miasto Herat, wywiad USA uznał, że ZSRR dąży do konfrontacji militarnej w tym rejonie, wskazywały na to również meldunki wywiadu o formowaniu w Tadżykistanie nowej radzieckiej 40 armii, przeznaczonej do działań ofensywnych. W tej sytuacji prezydent USA Jimmy Carter, podpisał dnia 3 lipca 1979 roku instrukcje dla wywiadu rozszerzającą udzielaną od kwietnia 1978 roku pomoc dla opozycji afgańskiej. Zbigniew Brzeziński, ówczesny doradca prezydenta do spraw bezpieczeństwa zaproponował, aby amerykańskie wysiłki zmierzały w kierunku pomocy mudżahedinom, wplątując ZSRR w kosztowny konflikt, podobny do wojny wietnamskiej. Jako że mudżahedini źle przyjęli równouprawnienie kobiet (zakazano m.in. kupowania żon), Brzeziński ukuł termin "świętej wojny", mający zachęcić muzułmanów do walki z wojskami radzieckimi oraz afgańskim rządem.

CIA zapewniało afgańskiemu ruchowi oporu znaczne wsparcie logistyczne i dostawy uzbrojenia, pomocy udzielały też Wielka Brytania, Chiny, Iran, Egipt oraz Arabia Saudyjska. Na terenie Pakistanu oraz Iranu utworzono bazy szkoleniowe i zaopatrzeniowe mudżahedinów. Liczbę mudżahedinów szacowano na 60 000 w początkowym okresie wojny, natomiast około 1988 roku już na prawie 180-200 tys. bojowników, niewątpliwie przyczynił się do tego fakt powstania w Pakistanie i Iranie kilkuset obozów treningowych, w których szkolono i uzbrajano mudżahedinów oraz zjawisko masowej dezercji z armii afgańskiej, jak również religijny charakter ruchu oporu. Od początku bowiem związany był on częściowo z radykalnymi oraz umiarkowanymi nurtami islamu, tworzyło go od początku 7 partii sunnickich (wspieranych z terytorium Pakistanu) oraz 8 partii szyickich, które otrzymywały wsparcie z Iranu. Do przekazywania pieniędzy i sprzętu CIA wykorzystywała głównie pakistański wywiad ISI, wskutek utraty możliwości wpływu na irańskie służby wywiadowcze SAVAK, rozwiązane w lutym 1979 roku w czasie rewolucji islamskiej w Iranie. Większość dostaw kierowano do radykalnego ugrupowania, którym dowodził Gulbuddin Hekmatjar. W minimalnym stopniu wspierano identyfikujący się z bardziej umiarkowanym nurtem islamu ruch komendanta Masuda, gdyż wywiad pakistański nie dowierzał mu jako Tadżykowi.

Skutki:

Długoletnia wojna domowa spowodowała osłabienie gospodarki Demokratycznej Republiki Afganistanu oraz zubożenie jej społeczeństwa. Doszło do zniszczenia tradycyjnej kultury oraz emigracji ludności. Po wycofaniu się Armii Radzieckiej doszło do stopniowej islamizacji kraju, konstytucja z 1990 roku deklarowała, że Afganistan jest państwem islamskim i ostatecznie zlikwidowano w niej odniesienia do idei lewicowej. W styczniu 1992 roku rząd nowopowstałej po upadku ZSRR Federacji Rosyjskiej (FR) ostatecznie zakończył swoje wsparcie dla Afganistanu. Odległym skutkiem poparcia przez Pakistan fundamentalistycznego odłamu mudżahedinów, którym kierował Gulbuddin Hekmatjar, było przejęcie władzy przez fundamentalistów islamskich w 1992 roku oraz proklamowanie Islamskiej Republiki Afganistanu (IRA). Wkrótce później rozpoczęła się nowa wojna domowa, toczona głównie przez dawnych mudżahedinów, która doprowadziła do śmierci ponad 400 tys. ludzi oraz niemal całkowitego zniszczenia Kabulu, a w końcu do przejęcia władzy przez fanatycznych Talibów. Interwencja w Afganistanie przyśpieszyła upadek Związku Radzieckiego, pomimo iż w stosunku do całości budżetu wojskowego coroczne koszty interwencji były niskie (mniej niż 3%), systematycznie rosnące koszty wojny zamknęły się kwotą ponad 100 mld dolarów. Słabość państwa radzieckiego w starciu z partyzantami, spowodowała częściową zmianę w ocenie na arenie międzynarodowej wartości bojowej Armii Radzieckiej. Pomimo porażki nadal uważana jednak była, za zdolną do prowadzenia intensywnej wojny konwencjonalnej z przeciwnikiem w zupełnie innych warunkach terenowych Europy oraz Dalekiego Wschodu. Ponadto od zakończenia II wojny światowej Armia Radziecka nie brała bezpośredniego udziału w żadnej wojnie. Dlatego też jej początkowe sposoby prowadzenia walki w Afganistanie za pomocą masowych uderzeń pancernych oraz dywizji zmechanizowanych okazały się zupełnie nieefektywne. Dopiero później ZSRR stworzył od podstaw nowe sposoby działań, wycofując z Afganistanu prawie wszystkie pododdziały czołgów zastępując je przede wszystkim użyciem śmigłowców bojowych. Przerzucano nimi szybko wojska powietrzno-desantowe w rejon walk z zamiarem „pionowego okrążenia” oddziałów partyzanckich, a następnie wspierano ogniem ze śmigłowców oddziały walczące na ziemi. Osłabienie autorytetu ZSRR oraz jego przywódców przyczyniło się do końca zimnej wojny.

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA o ile nie wspomniano inaczej.